مهر و آبان 5931، دوره 1، شماره 4 05047-DOI: 10.21859/jne بررسی تأثیر مداخله آموزشی حمایتی بر واکنشهای روانشناختی اعضای خانواده بیماران بستری دربخش مراقبتهای ویژه

علی نویدیان 1، جهانگیر رضایی 2، حسینعلی پایان 3،*

5 دانشیار، گروه مشاوره، مرکز تحقیقات پرستاری جامعه، دانشگاه علوم پزشکی زاهدان، زاهدان، ایران
کارشناس ارشد، گروه پرستاری، دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، کرمانشاه، ایران
دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه پرستاری، دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، کرمانشاه، ایران
* نویسنده مسئول: حسینعلی پایان، دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه پرستاری، دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، کرمانشاه ،

[email protected] :ایران. ایمیل
تاریخ دریافت مقاله: 51/52/5314 تاریخ پذیرش مقاله: 22/22/5311
چکیده
مقدمه: آموزش و حمایت خانواده بیماران بستری در بخش ویژه، بر سازگاری و کاهش استرسهای منفی آنان تأثیر دارد. این مطالعه با هدف تعیین تأثیر مداخله آموزشی حمایتی برواکنشهای روانشناختی اعضای خانواده بیماران بستری در بخش ویژه انجام شد.
روش کار: مطالعه از نوع نیمه تجربی با طرح پیش آزمون پس آزمون با گروه گواه است. دراین مطالعه 514 نفر از اعضای خانواده بیماران بستری در بخش ویژه مرکز حوادث بیمارستان خاتم الانبیاء )ص( زاهدان در سال 5314 به روش نمونهگیری در دسترس انتخاب و به دو گروه آزمایش و گواه اختصاص یافتند. ابزار گردآوری دادهها، پرسشنامه استرس، اضطراب و افسردگی) 21-DASS( بود. پرسشنامه قبل و پس از یک هفته مداخله، توسط هر دو گروه تکمیل گردید. دادهها به کمک نرم افزار SPSS نسخه 22 و با استفاده از آمار توصیفی و آزمونهای تیزوج و مستقل و تحلیل کوواریانس مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

یافتهها: میانگین تغییر نمره استرس، اضطراب و افسردگی اعضای خانواده بیماران پس از مداخله در گروه آزمایش به ترتیب 66/3 ± 36/7، 25/3 ± 22/7 و 32/3 ± 67/6 بهطور معناداری بیشتر از گروه گواه 23/3 ± 21/5، 37/2 ± 27/2 و 22/7 ± 72/2 بود )21/2
> P( آزمون تحلیل کوواریانس نشان داد میانگین نمره استرس، اضطراب و افسردگی اعضای خانواده بیماران دو گروه پس از مداخله تفاوت معناداری دارد) 21/2 > P(.
نتیجه گیری: با توجه به تأثیر مداخله آموزشی حمایتی بر کاهش اضطراب، استرس و افسردگی اعضای خانواده بیماران، ضرورت دارد در برنامههای آموزشی و مراقبتی خانواده محور پرستاران این مداخلهها وارد شود.
کلیدواژهها: مداخله آموزشی حمایتی، اضطراب، استرس، افسردگی، مراقبتهای ویژه
تمامی حقوق نشر برای انجمن علمی پرستاری ایران محفوظ است.

مقدمه
15

نظامهای بیمارستانی در سال 5112 همزمان با پیشرفت فناوری نظیر ونتیلاتور، دفیبریلاتور ومانیتورینگ بهمنظور پایش وکنترل بیماران پس از عمل جراحی، بخشهای ویژه را تأسیس کردند )5(. پذیرش بیمار در بخش مراقبتهای ویژه، موانع فیزیکی و روانی برای ارتباط بیمار با خانواده به وجود آورد و اعضای خانواده پشت درهای بسته، به انتظار کسب اطلاع از وضعیت بیمار، فشار روانی بالایی را تحمل میکنند )2(. بخشهای ویژه از همان آغاز بیمار محور بوده و محدودیتهای شدیدی را برای خانواده در امر مراقبت از بیماران بوجود آورد و این محدودیتها خانواده را با اضطراب، رنج و مشکلات فراوانی روبرو ساخت )3(. اضطراب در مورد وضعیت بیمار و بیثباتی آن، اشکال در برقراری ارتباط با بیمار و نیاز به تصمیم گیریهای حیاتی، تحمل موقعیت را برای خانواده دشوار میسازد )4(.
بستری شدن بیماران در بخش ویژه واکنشهای روانشناختی و هیجانی متفاوتی را در اعضای خانواده باعث میشود )1( که از بستری شدن بیمار در بخشهای عادی شدیدتر است )6(. علایم اضطراب، افسردگی و حتی علایم استرس حاد در این گروه از اعضای خانواده بیماران بستری در بخشهای ویژه به ثبت رسیده است )7(. نتیجه مطالعات مختلف نشان داده است که بین 31 تا 73 درصد اعضای خانواده بیماران بستری در بخشهای ویژه علایم اضطراب را تجربه میکنند )6-52(، درحالیکهشیوع اضطراب در طول عمر برای افراد عادی جامعه 6/26 درصدگزارش شده است )53(. همچنین بین 56 تا 16 درصد اعضای خانواده بیماران بستری در بخشهای ویژه علایم افسردگی را طی بستری بودن بیمار تجربه کردهاند )6-52(. اعضای خانواده بیماران بستری در بخشهای ویژه در مقایسه با جمعیت کلی، سطح بالایی از استرس را نشان میدهند )54(. بهطوریکه مطالعه سیاهکلی وهمکاران در ایران نیز نشان داد که در بخش مراقبت ویژه 5/77 درصد اعضای خانواده بیماران بستری در بخش علایم اضطراب دارند )51(.
در بسیاری از بیمارستانها بهطور معمول برای کاهش نگرانیهای خانواده، جزوات و کتابچههای آموزشی در دسترس عموم خانوادهها قرار دارد که از تأثیر آنها اطلاعات دقیقی در دسترس نیست )56( ولی نتیجه مطالعه Chein و همکاران نشان داد که برنامه آموزشی مبتنی بر نیازهای فردی هر بیمار و خانواده، در کاهش اضطراب و افزایش رضایتمندی اعضای خانواده بیماران بستری در بخش مراقبت ویژه موثرتر است )57(. مطالعه صادقی و همکاران در مورد مشارکت دادن خانواده در مراقبت و تأثیر آن بر کاهش اضطراب، مطالعه Wong و همکاران با عنوان ارتباط و ارائه تعاملات حمایتی بر کاهش تنش اعضای خانواده، مطالعه Jacobowski و همکاران در خصوص نقش مشارکت در راندهای روزانه بخش بر تسهیل فرآیند تصمیمگیری خانواده، مطالعه Chein و همکاران در مورد تأثیر آموزش مبتنی بر نیاز بر رضایت خانواده، مطالعه بهرامی و همکاران با عنوان آموزش برنامهریزی شده بر میزان استرس مراقبین خانوادگی بیماران بستری و مطالعه Medland وFerrans در خصوص تأثیر آموزش ارتباط بر رضایتمندی اعضای خانواده از جمله مهمترین تحقیقات در این زمینه میباشند )57-22(. مرور اجمالی مطالعات فوق نشان میدهد که اولاً مطالعات اندکی در ایران صورت گرفته است و همچنین مطالعات انجام شده اغلب جنبه آموزش روانی داشتهاند و کمتر به ابعاد حمایتی خانواده و ارتباط مستمر با خانواده در طول مدت بستری پرداختهاند. گر چه بستر مطالعات توصیفی انجام شده در خصوص نیازها و واکنشهای روانشناختی خانواده بیماران بستری در بخشهای ویژه نسبتاً غنی است )23( ولی بررسی پیشینه تحقیق نشان میدهد مطالعات مداخلهای جامع بر روی اعضای خانواده بیماران بستری در بخشهای ویژه در ایران زیاد انجام نشده است. مداخلههای طراحی شده در مطالعات گذشته تنها به یک بعد از نیازهای متنوع اعضای خانواده بیماران در بخشهای ویژه توجه کرده است. بنابراین بهجای بکارگیری درمانهای روانشناختی معمول مانند درمانهای شناختی رفتاری، طراحی و اجرای مداخلهای با محتوای ترکیبی آموزشی و حمایتی به همراه تداوم در اطلاعرسانی بدون حضور و ملاقاتهای متعدد و غیر ضروری در بیمارستان، مورد نیاز بود. بنابراین مطالعه حاضر با هدف تعیین تأثیر مداخله آموزشی حمایتی بر واکنشهای روانشناختی اعضای خانواده بیماران بستری در بخشهای ویژه انجام شد.
روش کار
مطالعه حاضر مداخلهای از نوع نیمه تجربی) Quasi
Experimental( است که بر روی دو گروه آزمایش و گواه بهصورت پیش آزمون پس آزمون انجام شده است. جامعه آماری این پژوهش شامل 514 نفر از اعضای خانوادههای دارای بیمار بستری در بخشهای ویژه مرکز حوادث آسیبزای بیمارستان خاتم الانبیاء )ص( زاهدان در تابستان سال 5314 بودند. داشتن نسبت درجه یک با بیمار، داشتن و توانایی استفاده از تلفن همراه، حداقل 56 سال، رضایت و تمایل آزمودنی جهت مشارکت در مطالعه و دارا بودن سواد خواندن و نوشتن برای بهرهبرداری از جلسات و مواد آموزشی نوشتاری از معیارهای ورود و ابتلا و سابقه ابتلا به بیماری روانی شناخته شده، ترخیص یا فوت بیمار قبل از 1 روز بستری، تغییر شکل ناشی از جراحات و عدم حضور و همکاری طی مداخله از جمله مهمترین معیارهای خروج از مطالعه بودند. حجم نمونه با استفاده از فرمول تعیین حجم نمونه زیر برای مطالعات مداخلهای و استفاده از میانگین و انحرافمعیار نمره اضطراب مطالعه صادقی و همکاران )56(، حدود اطمینان 11 درصد و توان آماری 62 درصد برای هر گروه 72 نفر در نظر گرفته شد که با احتساب 52 درصد ریزش احتمالی در هر گروه 77 نفر و مجموعاً 514 نفر نمونه واجد شرایط به روش نمونهگیری در دسترس انتخاب شدند.
2

(µ1µ2)
ابزار جمعآورد دادهها در این مطالعه پرسشنامهای متشکل از دو بخش اطلاعات فردی و پرسشنامه استرس، اضطراب و افسردگی 25 سوالی 21-Depression Anxiety Stress Scale; DASS بود )24(. روایی و پایایی این پرسشنامه توسط غفاری و همکاران در ایران مورد تأیید قرار گرفته است )21( و در مطالعات متعددی از آن استفاده شده است. در مطالعه حاضر پایایی ثبات به شیوه بازآزمایی) 66/2 = r( و پایایی همسانی درونی به روش آلفای کرونباخ) 15/2( برای کل پرسشنامه تعیین و مورد تأیید قرار گرفت. این پرسشنامه سه وضعیت روانی، استرس، اضطراب و افسردگی، هر یک را با 7 سؤال و مجموعاً با 25 سؤال مورد ارزیابی قرار میدهد. پاسخهادر این پرسشنامه براساس مقیاس لیکرتی چهار نقطهای تعیین شده که بهطور خودسنجی تکمیل میگردد. کمترین نمره مربوط به هر سئوال صفر )کمی( و بیشترین نمره 3 )همیشه( است. کمترین نمره در هر خرده مقیاس 2 و بیشترین نمره در هر کدام از زیر گروهها 25 است.
پس از اخذ مجوزها و کد اخلاق به بیمارستان مراجعه شد. ساختار بخش ویژه به گونهای است که دو قسمت یا بال جداگانه دارد و تحت نظارت یک سیستم پرستاری و درمانی اداره میشود. بهمنظور جلوگیری از ارتباط همراهان با هم و احساس برخورد دوگانه با بیماران و همراهان وپیشگیری از رسوخ مداخله به گروه گواه به روش تصادفی یک بال به گروه آزمایش و یک بال دیگر در همان موقعیت که شرایط یکسان داشت، به گروه گواه اختصاص یافت. پس از انتخاب اعضای خانواده واجد شرایط، ابتدا پرسشنامه تحقیق توسط هر دو گروه آزمایش و گواه به عنوان پیش آزمون تکمیل شد. سپس یکی از اعضای درجه یک خانواده مانند پدر، مادر، همسر، برادر، خواهر، فرزند که ضمن اداره امور مربوط به بیمار، قدرت تصمیمگیری در رابطه با وضعیت بیمار را داشت بهعنوان فرد مورد مطالعه انتخاب، و از نظر سن، جنس، نسبت خویشاوندی و تأهل با گروه گواه همسانسازی شد. آنگاه در گروه آزمایش هماهنگی لازم برای برگزاری جلسات آموزشی و اقدامات حمایتی بهصورت انفرادی بهعمل آمد. پس از پایان یک هفته مداخله ،مجدداً پرسشنامه مطالعه توسط هر دو گروه آزمایش و گواه بهعنوانپس آزمون تکمیل شد. گروه گواه در طی این مدت هیچگونه مداخلهایجز مراقبت و برخورد معمول بخش دریافت نکردند. اخذ رضایت شفاهی ،اطمینان از محرمانه ماندن اطلاعات شخصی، عدم نیاز به ذکر نام و مشخصات فردی، آزادی در کنارهگیری از مطالعه در هر زمان، شرح اهداف مطالعه، تشریح مداخله و روش کار از جمله مهمترین ملاحظات اخلاقی مورد توجه در این مطالعه بودند.
بهمنظور طراحی ساختار مداخله، پس از مطالعه و مرور منابع مرتبط ،محتوای اولیه تهیه و برای نظرخواهی و مشاوره به اعضای هیئت علمی با تجربه کار آموزشی و بالینی در بخشهای ویژه در گرایشهای پرستاری داخلی– جراحی) 3 نفر(، پرستاری مراقبتهای ویژه) 3 نفر( ،روانپرستاری) 5 نفر( و پرستار بالینی با سابقه مدیریت در بخشهای ویژه) 2 نفر( ارائه شد. نظرات جمعبندی و محتوای نهایی مداخله آماده و تأیید گردید. محتوای پیامکها بر اساس سؤالات رایج اعضای خانواده بیماران در ساعات ملاقات حضوری و یا تماسهای تلفنی طی یک مطالعه مقدماتی تعیین گردید. مداخله در قالب یک بسته آموزش روانی- حمایتی و بهصورت چند بعدی طراحی و اجرا گردید. بخش اول آشنایی با بخش، روتینها و تجهیزات بهمدت 42 تا 41 دقیقه بود .بخش دوم بهصورت یک جلسه آموزشی بهطور متوسط 62 دقیقهای در خصوص وضعیت بیمار، علایم و نشانهها و ماهیت بیماری و نیز پاسخ به نگرانیها و سؤالات اعضای خانواده انجام شد. بخش اول و دوم مداخله در روز اول اجرا گردید. در روز دوم مداخله، بخش سوم بهصورت راند بالینی عضو خانواده بههمراه تیم درمانی )پزشک معالج، متخصص بیهوشی و پرستار بخش ویژه( بهمدت حدود 62 دقیقه به اجرا در آمد .
در ادامه وضعیت بیمار، تغییرات احتمالی در سطح هوشیاری و اقدامات انجام شده تشخیصی و درمانی، روزانه سه نوبت بهصورت پیامک به تلفن همراه عضو خانواده بهمدت 1 روز ارسال شد. قابل ذکر است که در این مدت محدودیتی از نظر ملاقات برای اعضای خانواده وجود نداشت .همچنین خانواده میتوانست پس از دریافت پیامک در صورت نیاز و یا
جدول 1: مقایسه میانگین و انحرافمعیار نمره استرس، اضطراب و افسردگی اعضای خانواده بیماران قبل و بعد از مداخله در گروههای آزمایش و گواه
آزمون تی زوج پس از مداخله قبل از مداخله
استرس
P > 2/225 4/66 ± 2/22 52/27 ± 3/26 آزمایش
P > 2/221 55/16 ± 3/23 52/67 ± 4/21 گواه
P > 2/225 P < 2/21 آزمون تیمستقل
اضطراب
P > 2/225 2/11 ± 5/66 1/77 ± 3/25 آزمایش
P < 2/21 52/22 ± 3/37 52/27 ± 3/11 گواه
P > 2/225 P < 2/21 آزمون تیمستقل
افسردگی
P > 2/225 2/52 ± 5/76 6/77 ± 3/42 آزمایش
P < 2/21 6/17 ± 2/16 6/24 ± 7/57 گواه
P > 2/225 P < 2/21 آزمون تیمستقل
مقادیر جدول به صورت میانگین ± انحراف معیار بیان شده اند.

در صورت طرح سؤال، تماس تلفنی برقرار کند و اطلاعات بیشتری در خصوص بیمار دریافت نماید. دادهها پس از جمعآوری و کدگذاری توسط نرم افزار SPSS نسخه 22 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت .ابتدا فراوانی، درصد، میانگین، انحرافمعیار، حداقل و حداکثر به کمک آمار توصیفی تعیین شد. در ادامه برای مقایسه میانگینهای قبل و بعد در هر گروه از آزمون تیزوجی، مقایسه میانگینهای دو گروه مداخله و کنترل از آزمون تیمستقل، مقایسه فراوانی متغیرهای کیفی دو گروه از آزمون کایدو و برای تعیین اثربخشی مداخله آموزشی حمایتی با کنترل همزمان اثر پیش آزمون، از آزمون تحلیل کوواریانس استفاده شد. میزان خطای برآورد در این مطالعه 21/2 و سطح اطمینان 11 درصد در نظر قرار گرفته است.
یافتهها
نتایج آزمون شایپرو ویلک نشان داد که دادههای مربوط به متغیرهای مورد بررسی از توزیع نرمال برخوردارند. بنابراین شرایط استفاده از آزمونهای پارامتریک وجود دارد. میانگین سنی اعضای خانواده در گروه آزمایش و گواه بهترتیب 12/6 ± 27/32 )با دامنه سنی بین حداقل 56 و حداکثر 17( و 16/1 ± 51/34 )با دامنه سنی بین حداقل 56 و حداکثر 65( بود. آزمون آماری تیمستقل نشان داد دو گروه از نظر میانگین سنی تفاوت معنیداری ندارند) 21/2 < P(. 5/65 درصد گروه آزمایش و 7/63 درصد گروه گواه تحصیلات دیپلم و بالاتر داشتند و از نظر آماری تفاوت معناداری به کمک آزمون کایدو نداشتند) 21/2 < P(. ترکیب جنسیتی اعضای خانواده در هر دو گروه بهترتیب 2/35 درصد و 6/66 را زنان و مردان تشکیل میدهند. از نظر نسبت خویشاوندی با بیمار، در گروه آزمایش بهترتیب 5/22%، 31%، 3/54%، و 6/24% و در گروه گواه بهترتیب 5/22%، 3/42%، 3/54% و 3/23% والدین، خواهر/ برادر، همسر و فرزندان بیماران بستری در بخش مراقبت ویژه بودند که آزمون آماری کایدو تفاوت معناداری را در دو گروه نشان نداد) 21/2 < P(.
بر اساس نتایج آزمونهای لوین و شاپیرو-ویلک مبنی بر برقراری پیشفرضهای مربوط به نرمال بودن دادهها و همسانی واریانسها، شرایطلازم برای استفاده از آزمون تحلیل کوواریانس وجود داشت. یافتهها نشان داد میانگین نمره استرس اعضای خانواده بیماران قبل از مداخله آموزشی حمایتی در گروه آزمایش و گواه بهترتیب 26/3 ± 27/52، 21/4 ± 67/52 و پس از آن 22/2 ± 66/4، 23/3 ± 16/55 بود) جدول
5(. میانگین تغییرات نمره استرس اعضای خانواده بیماران در گروه آزمایش )66/3 ± 36/7-( تفاوت معناداری با گروه گواه) 23/3 ± 21/5-( داشت) 225/2 > P(. با کنترل اثر متغیر پیش آزمون، نتایج آزمون تحلیل کواریانس بر اساس جدول 2 نشان داد در پس آزمون میانگین نمره استرس اعضای خانواده بیماران در گروه آزمایش بهطور معناداری از گروه گواه پایینتر است) 225/2 > P(.
در خصوص اضطراب اعضای خانواده بیماران، نتایج نشان داد میانگین نمره اضطراب اعضای خانواده بیماران قبل از مداخله آموزشی حمایتی در گروه آزمایش و گواه بهترتیب 25/3 ± 77/11،1/3 ± 27/52 و پس از آن 66/5 ± 11/2، 37/3 ± 22/52 بود) جدول 5(. میانگین تغییرات
جدول 2: نتایج آزمون تحلیل کوواریانس بر روی میانگینهای نمرات پیش آزمون و پس آزمون استرس، اضطراب و افسردگی گروههای آزمایش و گواه
معناداری F میانگین مجذورات درجه آزادی مجموع مجذورات منبع تغییرات
استرس
P > 2/225 45/32 215/15 5 215/15 پیش آزمون
P > 2/225 272/76 5646/52 5 5646/52 گروه
6/26 515 153/23 خطا
514 53334 جمع
اضطراب
P > 2/225 551/61 476/61 5 476/61 پیش آزمون
P > 2/225 416/22 5175/1 5 5175/1 گروه
3/17 515 116/34 خطا
514 1271 جمع
افسردگی
P > 2/21 6/21 46/25 5 46/25 پیش آزمون
P > 2/225 354/7 5632/1 5 5632/1 گروه
1/65 515 672/7 خطا
514 7463 جمع

نمره اضطراب اعضای خانواده بیماران در گروه آزمایش) 25/3 ± 22/7-( تفاوت معناداری با گروه گواه) 37/2 ± 27/2-( داشت) 225/2 > P(.
با کنترل اثر متغیر پیش آزمون، نتایج آزمون تحلیل کواریانس بر اساس جدول 2 نشان داد در پس آزمون میانگین نمره اضطراب اعضای خانواده بیماران در گروه آزمایش بهطور معناداری از گروه گواه پایینتر است )225/2 > P(. نتیجه پژوهش در مورد افسردگی اعضای خانواده بیماران نشان داد که میانگین نمره افسردگی اعضای خانواده بیماران قبل از مداخله آموزشی حمایتی در گروه آزمایش و گواه بهترتیب 42/3 ± 77/57،6/7 ± 24/6 و پس از آن 76/5 ± 52/2، 16/2 ± 17/ 6 بود
)جدول 5( و میانگین تغییرات نمره افسردگی اعضای خانواده بیماران در گروه آزمایش) 32/ 3± 67/6-( تفاوت معناداری با گروه گواه) 22/7 ± 72/2-( داشت) 225/2 > P(. با کنترل اثر متغیر پیش آزمون، نتایج آزمون تحلیل کواریانس طبق جدول 2 نشان داد در پس آزمون میانگین نمره افسردگی اعضای خانواده بیماران در گروه آزمایش بهطور معناداری از گروه گواه پایینتر است) 225/2 > P(.

  • 1

دیدگاهتان را بنویسید