در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

روش کار: مقاله حاضر یک مطالعه مروری است که از طریق جستجوی بانکهای اطلاعات علمی Elsevier ،Pubmed ،Proquest، Magiran ،Wily و SID با استفاده از کلید واژههای رهبری، رهبری موقعیتی، مربی بالینی، آموزش بالینی و دانشجوی پرستاری نگارش گردیده است. در نهایت 33 مقاله مرتبط با اهداف پژوهش، انتخاب و گزارش شدند.
یافتهها: نتایج حاصل تحت عناوین مفاهیم پایه الگوی رهبری موقعیتی و فرایند اجرایی الگوی رهبری موقعیتی در آموزش بالینی ارائه شده است. بنا بر رهبری موقعیتی در آموزش بالینی، میزان رفتارهای هدایت کننده و حمایت کننده مربیان بالینی، تصویرگر چهار سبک رهبری دستوری، توجیهی، مشارکتی و تفویضی است که باید متناسب با سطوح آمادگی دانشجویان انتخاب و بکار گرفته شود و هرگاه که سطح آمادگی دانشجو در انجام فعالیت خاص تغییر یافت، سبک رهبری همخوان با سطح آمادگی تغییر نماید.
نتیجه گیری: بر اساس یافتهها، ارتقاء مهارتهای رهبری مربیان پرستاری جهت اثربخشی آموزش بالینی ضروری است لذا توصیه میشود که رهبری موقعیتی در آموزش بالینی توسط مربیان بکار گرفته شود.
کلیدواژهها: رهبری موقعیتی، آموزش بالینی، مربیان پرستاری، دانشجویان پرستاری
تمامی حقوق نشر برای انجمن علمی پرستاری ایران محفوظ است.

مقدمه
برای یادگیری رویههای بالینی میباشند )0(، به طوری که نگرش، رفتار و توانمندیهای علمی و عملی آنان بر توان و تمایلات حرفهای دانشجویان اثر میگذارد )6(؛ از این رو عملکرد مربیان تأثیر زیادی در یادگیری بالینی دانشجویان دارد )0(.
مطالعات زیادی در خصوص آموزش بالینی و ویژگیهای مربیان بالینی صورت گرفته است که به دلیل تغییرات روزافزون محیط بالین و فرایند آموزش بالینی و تغییر در نقشها و مسؤولیتهای مربیان پرستاری مطالعه بیشتر را در این زمینه مورد تأکید قرار داده است. یکی از ویژگیهای مورد نیاز مربیان در ایفای نقش مربیگری ،برخورداری مربیان از ویژگیهای رهبری است که میتواند به میزان قابل توجهی اثربخشی آموزش بالینی را پیش بینی کند )3, 1(. یکی از رسالتهای آموزش پرستاری آماده نمودن پرستاران برای ورود موفقیت آمیز به حرفه پرستاری میباشد. در راه حصول به حرفهای نمودن دانشجویان؛ نیاز مبرمی به فراهم کردن شرایط دانایی محوری، امکان تجربه، و فرصت استقلال در عمل و در مجموع فراهم نمودن شرایط ارائه مراقبتهای پرستاری اصولی و همه جانبه احساس میشود )1(. در این راستا نقش مربیان در آموزش بالینی دانشجویان )2( و چگونگی اداره آموزش بالینی تحت ایفای نقشهای مدیریتی )3( امری بدیهی است.
مربیان بالینی و میزان اثربخشی عملکردشان، از عوامل مؤثر در ایجاد علاقه در دانشجویان پرستاری نسبت به حرفه پرستاری است )4(. همچنین مربیان بالینی از دیدگاه دانشجویان پرستاری منبعی موثق
8

اگر مربیان را در نقش رهبر دانشجویان فرض نمائیم، بهترین الگویرهبری که میتواند به آنها کمک نماید تا با توجه به شرایط و موقعیت موجود اقدام نماید همانا الگوی رهبری موقعیتی است؛ همچنین این الگو به عنوان شیوهای برای رفع مشکلات و موانع آموزش بالینی در پرستاری معرفی گردیده است )8(.
الگوی رهبری موقعیتی توسط هرسی و بلانچارد تدوین شد که به آسانی در آموزش بالینی قابل کاربرد است. این الگو بیان میدارد که سبک رهبری مدیر به سطح آمادگی پیروان بستگی دارد و چیزی به نام «بهترین راه» برای تاثیرگذاری بر افراد وجود ندارد و رهبران باید با توجه به سطح آمادگی افراد، سبک رهبری مناسب را برگزینند؛ در آن صورت است که مناسبترین رفتار رهبری برای پیروان انتخاب شده است )8, 15(.

بنابراین انتظار میرود که مربیان بالینی به عنوان یک رهبر در آموزش بالینی؛ با توجه به تغییرات محیطهای مراقبت بهداشتی و نیاز به آماده سازی دانشجویان پرستاری ایفای نقش نمایند )11( و بدین ترتیب برپایه الگوی رهبری موقعیتی ،رفتارهای رهبری خود را برای هدایت و راهنمایی و همچنین حمایت دانشجویان پرستاری متناسب با سطوح توانایی و تمایل دانشجویان در آموزش بالینی به کار گیرند تا موجبات رشد و بهبود عملکردهای حرفهای آنها گردند )12(.
در مطالعه پورفرزاد و همکاران) 1381(، سبک رهبری توجیهی و سپس سبک رهبری تفویضی به عنوان سبک غالب مربیان پرستاری دانشگاه علوم پزشکی اراک از دیدگاه دانشجویان پرستاری مشخص گردید؛ حال آنکه یافتههای مطالعه در مقایسه با مطلوبترین نتایج بیانگر تناسب سبک رهبری با سطح آمادگی در حدود 35 درصد بوده است و به بیانی دیگر مربیان، تنها در قبال سطح آمادگی 00 دانشجو توانستهاند سبک رهبری مناسب را انتخاب و اجرا کنند. پیرامون یافتههای ذکر شده ،برآورد میشود که مربیان در انتخاب سبک مناسب بر اساس سطح آمادگی دانشجویان خوب عمل نکرده و شناخت کافی ندارند که این امر موجب کاهش انطباق پذیری بین سبک رهبری و سطوح آمادگی میگردد )13(.
بر پایه الگوی رهبری موقعیتی، توجه به این نکته حائز اهمیت است که میزان نظارت اعمال شده باید متناسب با سطح آمادگی دانشجویان باشد. به طوریکه در مطالعه علوی و عابدی) 1386(، دانشجویان پرستاری مدعی هستند که بویژه در روزهای اولیه حضور در بالین نیاز به نظارت و راهنمایی دقیق از جانب مربی و پرسنل بالینی دارند، بدین معنا که مربیان باید صحت عملکرد ایشان را کنترل کرده و در موقع لازم بتوانند بازخورد اصلاحی مناسبی را برای آنان فراهم نمایند )14(.
در حالی که نتایج مطالعه پاک پور و همکاران) 1382( در مقایسه وضع موجود و مطلوب درباره رفتارهای نظارتی و حمایتی مربیان نشان داد که اختلاف آماری معناداری بین درک واقعی و مورد انتظار دانشجویان پرستاری از حمایت و نظارت وجود دارد. به عبارت دیگر دانشجویان بر این باور بودهاند که در حیطه حمایت، انتظارات آنها برآورده نشده و در حیطه نظارت، میزان نظارت اعمال شده بیش از انتظار دانشجویان بوده است )551/5 > P(. به عبارتی در محیطهای بالینی شکاف بین وضعیت واقعی و مورد انتظار دانشجویان پرستاری در مورد حمایت و نظارت به چشم میخورد که این شکاف میتواند اثرات منفی بر یادگیری دانشجویان داشته باشد )10(.
8
مطالعات فوق به وجود مشکل در آموزش پرستاری اشاراتی داشتند و به عبارتی وضعیت موجود خالی از ضعف مدیریت مربیان در خصوص رهبری دانشجوبان نبوده است؛ حال آنکه ضعف عملکرد مربیان میتواند منجر به پیامدهای نامطلوبی در آموزش بالینی گردد و موجب کاهش اثربخشی مراقبتی و آموزشی گردد. مثلاً انتخاب سبک تفویضی برای دانشجویی که برای اولین بار موقعیتهای بالینی را تجربه میکند و توانایی انجام کار به طور مستقل را ندارد. علاوه بر احتمال به خطر افتادن ایمنی و سلامتی بیمار و دانشجو میتواند باعث اضطراب و بروز واکنشهای عاطفی آنها شود.
Levy )2558( بیان میکند که انطباق پذیری پایین سبکهای رهبری مربیان بالینی با سطوح آمادگی دانشجویان میتواند بر میزان یادگیری و مهارت دانشجویان تأثیر سوء بگذارد )16(. همچنین اگر انطباق سبک رهبری در توافق با سطح آمادگی فراگیر نباشد، نه تنها رهبری غیر اثربخش میباشد؛ بلکه ممکنست آمادگی فراگیر با توجه به عدم اثربخشی رهبری، واپس روی داشته باشد)11(. Bedford )2513( نیز بیان داشته که از معایب و مضرات بی توجهی به آمادگی دانشجویان و مسئله انطباق؛ اضطراب، کاهش انگیزه و تمایل به انجام کارها و در نهایت ناامیدی میباشد )18(.
مطالعه مروری حاضر با هدف شناسایی مفاهیم پایه الگوی رهبری موقعیتی و معرفی فرایند اجرایی الگوی رهبری موقعیتی در آموزش بالینی انجام گردید .نتایج این مطالعه به مدرسین پرستاری کمک خواهد کرد تا علاوه بر شناسایی جنبههای مختلف آمادگی )توان و تمایل( دانشجویان، سطوح مختلف سبکهای مورد نیاز منطبق با سطوح آمادگی دانشجویان را همراه با چند نمونه موقعیت بشناسند و در محیطهای بالینی، با طراحی راهبردهای جدید و اثربخش، فرصتهایی مناسب بمنظور یادگیری هرچه بیشتر دانشجویان فراهم کنند.
روش کار
مقاله حاضر یک مطالعه مروری است که از طریق جستجوی بانکهای اطلاعات علمی Wily ،Elsevier ،Pubmed ،Proquest، Magiran و SID با استفاده از کلید واژههای رهبری
،)Situational Leadership( رهبری موقعیتی ،)Leadership(
مربی بالینی )Instructor(، آموزش بالینی )Clinical Education( و دانشجوی پرستاری (Nursing Student) نگارش گردیده است.
معیارهای ورود مقالات به مطالعه حاضر بر اساس میزان ارتباط با هدف مطالعه و به صورت موضوعی با تاکید بر مطالعاتی بود که در آن مفاهیم پایه الگوی رهبری موقعیتی، و چگونگی پیاده سازی آموزش با الگوی رهبری موقعیتی را نشان میدادند. مقالاتی که با اهداف پژوهش همخوانی نداشتند؛ به غیر از زبان انگلیسی و فارسی نگارش شده بودند و همچنین مقالاتی که دسترسی به متن کامل آنها امکان پذیر نبود نیز از مطالعه کنار گذاشته شدند. در جستجوی انجام شده تعداد 301 مقاله بدست آمد که بعد از مطالعه عناوین و حذف موارد تکراری، تعداد مقالات به 66 مقاله تقلیل یافت؛ سپس با مرور خلاصه مقالات، تعداد 26 مقاله انگلیسی و 1 مقاله فارسی مرتبط با اهداف پژوهش انتخاب و گزارش شدند.
مقالات مورد مطالعه دقیق قرار گرفته و پس از تحلیل محتوا و یکپارچهکردن آنها، مطالب در قالب توالی مناسب جهت پاسخگویی به اهداف مطالعه تدوین گردیدند. تحلیل محتوای مقالات بر اساس مطالب مرتبط با مفاهیم پایه الگوی رهبری موقعیتی و رفتارهای رهبر یا مربی متناسب با سطوح آمادگی پیروان یا دانشجو است که تحت ایفای نقش رهبری موقعیتی قرار میگیرد.
یافتهها

نتایج حاصل از بررسی مقالات مرتبط با موضوع پژوهش، تحت عناوین 1. مفاهیم پایه الگوی رهبری موقعیتی ،2. فرایند اجرایی الگوی رهبری موقعیتی در آموزش بالینی ارائه میشود. همچنین جهت کمک به فهم بهتر فرایند اجرایی الگوی رهبری موقعیتی در آموزش بالینی به چند نمونه از موقعیتهای آموزشی اشاره میشود.
مفاهیم پایه الگوی رهبری موقعیتی الگوی رهبری موقعیتی توسط هرسی و بلانچارد تدوین شد. نگرش این الگو بر پایه ارتباط متقابل بین 3 عامل 1- میزان هدایت و راهنمایی )رفتار وظیفه مدار )Task orientation(( که رهبر ارائه میدهد؛ 2- میزان حمایت اجتماعی- عاطفی )رفتار رابطه مدار )Relationship orientation(( که رهبر فراهم میکند؛ و 3- اعتماد به نفس و صلاحیت )سطح آمادگی) Readiness level(( پیروان در انجام یک کار یا عملکرد بخصوص میباشد )18(.
مفاهیم پایه این الگو تحت عناوین تعریف رهبری، سبک رهبری، سطح آمادگی و انتخاب سبک رهبری متناسب با سطح آمادگی شرح داده میشود )تصویر 1(.
تصویر 1. الگوی رهبری موقعیتی )25(

1-1. تعریف رهبری
پیش نیاز بررسی و شناخت مقوله رهبری موقعیتی؛ تعریف رهبری است. به عقیده هرسی و بلانچارد رهبری عبارت است از فرایند نفوذ در فعالیتهای فرد یا گروه به منظور کوشش برای رسیدن به هدفی در موقعیتی مشخص. بنابراین در فرایند رهبری متغیرهای پیرو، رهبر و موقعیت اهمیت دارند )15, 21, 22(.
2-1. سبک رهبری
15
سبک رهبری هر فرد بر اساس نظر هرسی و بلانچارد شامل الگوی رفتاری آن فرد هنگام نفوذ در فعالیتهای دیگران و بر اساس برداشت دیگران از رفتار وی میباشد )23(.
سبک رهبری عبارت است از درک پیروان از رفتارهای رهبر .رفتارهای رهبر در این تئوری به دو صورت وظیفهمدار و رابطهمدار میباشد.
اصطلاحات مختلفی مثل رفتار هدایتکننده )Directive Behavior( و حمایتکننده )Supportive Behavior( یا رفتار
راهنما و تسهیل کننده به جای رفتار وظیفهمدار و رابطهمدار به کارمیرود که معانی یکسانی دارند )24(.
رفتار هدایت کننده )وظیفه مدار:( عبارت است از تعیین وظایف ومسئولیتها، تعیین استانداردهای انجام کار، کنترل و نظارت مستقیم، تعیین نوع، زمان و چگونگی انجام کار، آموزش، هدایت و راهنمایی، برقراری ارتباط یک طرفه.
رفتار حمایت کننده )رابطه مدار:( عبارت است از گوش دادن فعالانه، ارائه بازخورد، پاداش و تشویق، برقراری ارتباط دو طرفه و چند طرفه ،حمایت، انعطاف پذیری، رفتار بر پایه اعتماد، احترام و درک متقابل و تسهیل کنندگی )8, 20-21(.
با توجه به دو بعد وظیفه مداری و رابطه مداری، چهار سبک رهبری به صورت زیر تعریف شده است:
Style( S1(: سبک رهبری دستوری) Telling( )رفتار وظیفه مدار بالا و رابطه مدار پایین(: ویژگی این سبک رهبری رفتار هدایت کننده بیشتر از حد متوسط و رفتار حمایت کننده کمتر از حد متوسط است.
S2: سبک رهبری توجیهی) Selling( )رفتار وظیفه مدار بالا و رابطه مدار بالا(: ویژگی این سبک رهبری رفتار هدایت کننده و حمایت کننده بالاتر از حد متوسط است.
S3: سبک رهبری مشارکتی) Participating( )رفتار وظیفه مدار پایین و رابطه مدار بالا(: ویژگی این سبک رهبری رفتار حمایت کننده بیشتر از حد متوسط و رفتار هدایت کننده کمتر از حد متوسط است.
S4: سبک رهبری تفویضی) Delegating( )رفتار وظیفه مدار پایین و رابطه مدار پایین(: ویژگی این سبک رفتار حمایت کننده و هدایت کننده کمتر از حد متوسط است )18, 26, 28-35(.
3-1. سطح آمادگی
سطح آمادگی عبارت است از میزان توانایی) Ability( )صلاحیت )Competence(( و تمایل )Willingness( )تعهد
)Commitment(( پیرو برای انجام وظیفه خاص .توانایی یعنی دانش، تجربه و مهارتی که فرد یا گروه برای تکلیف یا فعالیت خاص همراه دارد .تمایل یعنی میزان وجود اطمینان، تعهد و انگیزش در شخص برای انجام موفقیت آمیز یک فعالیت یا تکلیف خاص. اگر چه تمایل و توانایی دو مفهوم جدا هستند ولی بر یکدیگر تأثیر میگذارند. تغییر عمده یکی بر دیگری تأثیر میگذارد )11(.
پیوستار سطح آمادگی پیروان چهار سطح دارد که هر تقسیم نشانگر ترکیبی متفاوت از توانایی و تمایل یا اطمینان پیرو برای انجام کار خاص است:

نا محتملترین سبک رهبری ‹‹مناسبترین›› سبک
رهبری، نوع سوم ‹‹مناسبترین›› سبک
رهبری، نوع دوم ‹‹مناسبترین›› سبک رهبری سطح آمادگی
S4 S3 S2 S1 R1
S4 S3 یا S1 S2 R2
S1 S4 یا S2 S3 R3
S1 S2 S3 S4 R4
466344166917

جدول 1. سبکهای رهبری مناسب با سطوح آمادگی )25( Development( D1( )Readiness( R1( یا Maturity( M1((: سطح آمادگی پایین )پیرو ناتوان و بی میل یا ناامن است(: پیرو ناتوان است و تعهد و انگیزش ندارد یا پیرو ناتوان است و اطمینان ندارد.
D2( R2 یا M2(: سطح آمادگی متوسط به پایین )پیرو ناتوان اما مایل یا مطمئن است(: پیرو توانایی ندارد اما کوشش میکند و دارای انگیزش است یا پیرو توانایی ندارد اما تا زمانی که رهبر کنار او است یا هدایتش میکند، مطمئن است.
D3( R3 یا M3(: سطح آمادگی متوسط به بالا )پیرو توانا اما بی میل یا ناامن است(: پیرو دارای توانایی است اما تمایلی به استفاده از آن توانایی ندارد یا پیرو توانایی انجام کار را دارد اما برای انجام دادن آن به تنهایی و مستقل احساس ناامنی میکند.
D4( R4 یا M4(: سطح آمادگی بالا )پیرو توانا و مایل یا مطمئن است(: پیرو توانایی انجام کار را دارد و متعهد است یا پیرو توانایی انجام کار را دارد و در مورد انجام آن مطمئن است )18, 28(.
4-1. انتخاب سبک رهبری مناسب با سطح آمادگی
بر پایه رهبری موقعیتی، رهبر باید سطح آمادگی پیروان برای انجام کار خاص را تشخیص دهد؛ سپس سبک رهبری مناسب با این سطح آمادگی را انتخاب و بکارگیرد .برای پیروانی با سطح آمادگی پایین:
سبک رهبری دستوری؛ برای پیروانی با سطح آمادگی متوسط به پایین:
سبک رهبری توجیهی؛ برای پیروانی با سطح آمادگی متوسط به بالا: سبک رهبری مشارکتی؛ و برای پیروانی با سطح آمادگی بالا: سبک رهبری تفویضی مناسبترین است )28( )جدول 1(.
هرگاه رهبر شیوه رهبری خود را متناسب با موقعیت اعمال کند، سبک رهبری وی را اثربخش و وقتی که نامتناسب با موقعیت اعمال کند ،سبک رهبری وی را غیراثربخش مینامند )31, 32(. رهبران اثربخش تنها بر یک سبک رهبری متکی نیستند، بلکه سبک رهبری خود را با موقعیت تطبیق میدهند )35, 33(. به عبارتی، رهبرانی که میخواهند به بهترین نتایج دست یابند، نبایستی تنها به یک سبک رهبری اکتفا کنند؛ بنابراین رهبران اثربخش، انعطاف پذیرند )34(. انعطاف پذیری ،توانایی تغییر سبک رهبری در رویارویی با نیازهای افراد در موقعیتهای خاص است )24, 28(. پیروان ممکن است در انجام کارها و اهداف مختلف، سطوح آمادگی متفاوتی داشته باشند که باید مورد توجه قرار گیرد. بنابراین رهبر باید از چهار سبک در موقعیتهای مختلف بهره ببرد .بدین ترتیب ممکن است رهبر در مواجهه با یک پیرو از هر چهار سبک استفاده کند؛ مثلاً در مورد کاری خاص هدایت کننده باشد، و در مورد کاری دیگر تفویض کند )30(.

2. فرایند اجرایی الگوی رهبری موقعیتی در آموزش بالینی یافتههای مطالعه حاضر نشان داد که تعداد 8 مقاله مروری با هدف معرفی الگوی رهبری موقعیتی در زمینههای مختلف آموزش انجام شده است؛ که مهمترین نتایج در جدول 2 خلاصه شده است.
جدول 2. مشخصات مقالات مروری منتشر شده در زمینه فرایند اجرایی الگوی رهبری موقعیتی در آموزش
مهمترین نتایج هدف نویسندگان )سال انتشار(
پرستار با ارزیابی سطح بلوغ بیمار )تمایل به پذیرش مسئولیت و مستقل بودن، میزان توان و دانش فنی برای اجرای وظیفه، سطح آموزش و مقدار تجربه در ارتباط با محتوای آموزشی( میتواند بهترین رویکرد آموزشی را برای هر بیمار بر اساس 4 حالت معرفی شده در تئوری رهبری موقعیتی تنظیم کند. از جمله فواید الگو میتوان به هدایت تعاملات بیمار طی موقعیتهای آموزشی، مفید در شرح رفتارهای آموزشی با بیماران، قرار گرفتن تعاملات آموزشی بر پایه تئوری نه شهود و روتین اشاره داشت)36(. آموزش بیماران با استفاده از الگوی رهبری موقعیتی )1891( Palvish
الگوی رهبری موقعیتی میتواند برای بهبود فرایند آموزش عملی استفاده شود .مربیان به عنوان رهبران موقعیتی باید انعطاف پذیری در استفاده از سبکهای رهبری مختلف را متناسب با موقعیت داشته باشند. ارتباطات یکی از مهمترین مهارتهای رهبری برای توسعه اثربخشی رهبری است )1( ارائه الگوی رهبری موقعیتی برای استفاده مربیان ورزشی در محیطهای آموزشی )2002( Meyer
سبکها و ویژگیهای رهبری پرسپتور میتواند بر یادگیری و تجربه بالینی دانشجو تأثیر بگذارد. انتخاب پرسپتور برای دانشجویان پرستاری نباید تنها محدود به مهارت بالینی پرسپتور باشد بلکه باید سبک رهبری پرسپتور بررسی شود و با آگاهی از آن ،دانشجویان به وی داده شوند )12(. معرفی سبکهای رهبری و رفتارهای پرسپتور در هر سبک بر پایه الگوی رهبری موقعیتی Lockwood-

  • 1

پاسخ دهید